Plk LePan i Oboz Armii Polskiej
w Niagara-On-the Lake

Bozenna Kirkpatrick

Stworzenie Armii Polskiej w Kanadzie nie byloby mozliwe bez pomocy owczesnego rzadu kanadyjskiego i bez wsparcia spoleczenstwa kanadyjskiego. Kanadyjczycy, nie tylko ci polskiego pochodzenia, zachecali ochotnikow okazujac im swoje zrozumienie i goscinnosc, a czasami nawet wspierajac materialnie. Rzad kanadyjski zapewnil Armii Polskiej niezbedne obiekty wojskowe i oficerow Armii Kanadyjskiej, jako instruktorow. Jeden z tych oficerow, pplk Arthur D'Orr LePan, szybko uzyskal w polsko-kanadyjskich i polsko-amerykanskich kregach status znanej osobistosci i cieszy sie ta slawa do dzisiaj.

Brzmiace z francuska nazwisko wiaze sie z korzeniami rodziny LePan, wywodzacej sie z arystokracji francuskiej i fascynujaca historia z okresu Wielkiej Rewolucji Francuskiej, ktorej bohaterami sa mlody paz na francuskim dworze krolewskim oraz krolowa Maria Antonina. Zgodnie z tradycja rodzinna pradziadek plk. LePan, Ludwik D'Orr, byl paziem Marii Antoniny. Tak sie zlozylo, ze byl na sluzbie w noc, kiedy krol i krolowa, aby uniknac schwytania przez rewolucjonistow, zmuszeni byli uciekac z palacu krolewskiego w Wersalu. Ucieczka sie nie udala - para krolewska uwieziona, a mlody paz zmuszony do ucieczki do Irlandii. Jego syn byl pierwszym pokoleniem rodziny LePan w Kanadzie. Wyemigrowal on najpierw do Stanow Zjednoczonych, a pozniej osiadl w miasteczku Owen Sound w Ontario. Z uplywem lat rodzina LePan zakorzenila sie mocno w okolicy angazujac tez aktywnie w sprawy polityki miejskiej i lokalnej, co zostalo nagrodzone upamietnieniem nazwiska LePan przez nadanie jej jednej z ulic miasta.

O samym plk. LePan wiadomo jest bardzo malo. Urodzil sie 20 sierpnia 1885 roku w Owen Sound w zamoznej rodzinie dobrze prosperujacego przedsiebiorcy. Ukonczyl szkole srednia w Owen Sound, a nastepnie odbyl studia na wydzialach nauk scislych i sztuki Uniwersytetu Torontonskiego ze specjalnoscia budownictwo miejskie. Kariere wojskowa zaczal w 31 pulku piechoty, nastepnie zostal przydzielony do Kanadyjskiego Centrum Wyszkolenia Oficerow na Uniwersytecie Torontonskim - szkoly wojskowej bardzo czynnej w okresie pierwszej wojny swiatowej, w czasie ktorej wyksztalcila ona killka tysiecy oficerow Armii Kanadyjskiej dla potrzeb Kanadyjskich Zamorskich Sil Ekspedycyjnych. We wrzesniu 1916 roku awansowal do stopnia podpulkownika i zostal dowodca Szkoly Piechoty 2 Okregu Wojskowego w Centrum Wyszkolenia Oficerow.

Pierwszy kontakt plk. LePan z ochotnikami do Armii Polskiej nastapil 3 stycznia 1917 roku, kiedy do Szkoly przybyla z USA pierwsza grupa dwudziestu trzech rekrutow w celu uzyskania kwalifikacji oficerskich. Wkrotce zaczeli przyjezdzac nastepni i w krotkim czasie 295 kandydatow uzyskalo patenty oficerskie. W pewnym momencie liczba szkolacych sie Polakow wzrosla tak, ze Szkola zostala przemianowana na Szkole Piechoty Armii Polskiej. Plk LePan dobrze rozumial motywy, dla ktorych jego uczniowie robili znakomite postepy w nauce. Popieral on cel, dla ktorego sie uczyli i byl z nich dumny. Najlepszym tego przykladem jest ustep z jego mowy, wygloszonej w dniu 19 sierpnia 1917 roku w Camp Borden (oboz letni Szkoly) po inspekcji Szkoly dokonanej przez Sir John S. Hendrie, gubernatora prowincji Ontario i gen. W.A. Logie, dowodce Okregu Wojskowego Nr 2:

Panowie !
Dziekuje wam bardzo za dzisiejszy swietny pokaz musztry przed generalem Logie i gubernatorem, Sir John Hendrie. Nie mozecie sobie nawet wyobrazic, jak pokaz ten swiadczy o was, Panowie, o szkoleniu, o calej Szkole, a takze o sprawie Polski. Spodziewam sie, ze cala Armia Polska osiagnie takie wyszkolenie i mam nadzieje, ze w najblizszej przyszlosci ujrzymy wolna i niepodlegla Polske !

Kiedy tylko swiezo promowani oficerowie byli do dyspozycji, utworzono (28 wrzesnia, 1917) w Niagara-On-the Lake Polski Oboz Wojskowy z pplk. A.D. LePan jako: Komendant, Polski Oboz Wojskowy, Niagara-On-the Lake, Ontario. Lokalizacja w poblizu granicy kanadyjsko-amerykanskiej byla spowodowana przewidywanym duzym naplywem ochotnikow do Armii Polskiej z USA.

Tak sie tez stalo. W niektore dnie ochotnicy przybywali setkami. Wiekszosc z nich byla czlonkami Zwiazku Sokolstwa Polskiego w Ameryce. Pierwsi rekruci przybyli 10 pazdziernika, 1917, a wkrotce potem, 27 listopada, ich liczba osiagnela 4 279 - umieszczonych w namiotach, stodolach, domach prywatnych, hotelach i w starej przetworni. Wszystkie pomieszczenia mieszkalne w domach prywatnych zostaly zaoferowane (i chetnie przyjete przez Armie) bezplatnie przez zyczliwych mieszkancow malego, zazwyczaj cichego miasteczka, ktorzy nigdy przedtem niczego podobnego nie doswiadczyli. Nawet ratusz miejski zostal czesciowo zajety przez polskich "najezdzcow".

Wraz z nadejsciem zimy namioty tracily swoja uzytecznosc, totez komendant Obozu rozkazal swoim zolnierzom zbudowanie przepisowych barakow wojskowych. Zostaly one wkrotce postawione i zamieszkane.

Polski Oboz Wojskowy w Niagara-On-the Lake dzialal przez prawie osiemnascie miesiecy (zamkniety 11 marca, 1919). 20 720 w pelni wyszkolonych zolnierzy Armii Polskiej (wlaczajac oficerow i podoficerow) zostalo przetransportowanych do Europy, gdzie wyroznili sie na polach bitew Francji, a pozniej w wojnie sowiecko-polskiej 1919/1920.

Liczne zajecia, zwiazane z pelnieniem funkcji komendanta obozu wojskowego, pozostawialy plk. LePan jedynie niewiele czasu na zycie rodzinne. Rodzina LePan przeniosla sie z Toronto do Niagara-On-the Lake i zycie rodzinne obracalo sie wokol zycia obozu. Polski podoficer o imieniu Chester (Czeslaw ?) zostal opiekunem dzieci - Artura, Douglasa i Jozefiny. Nawet listy do Swietego Mikolaja byly przez dz ieci pisane pracowicie na papierze z naglowkiem Polskiego Obozu Wojskowego. Czasami wazne wydarzenia w zyciu obozu dawaly dzieciom okazje poznania waznych, czy slawnych ludzi. 21 listopada 1917 roku takim wydarzeniem byla wizyta w Obozie Ignacego Jana Paderewskiego, polskiego meza stanu, najslawniejszego w owym czasie pianisty i znanego kompozytora. Po czesci oficjalnej wizyty Paderewski wraz z malzonka zostali zaproszeni przez plk. LePan na spotkanie towarzyskie do jego domu. Dzieci pulkownika zostaly przedstawione dostojnym gosciom, pozwolono im pozostac w towarzystwie doroslych i sluchac gry Paderewskiego na fortepianie. Dla jednego z chlopcow, Artura, majacego w tym czasie szesc lat, trwalym sladem tego wieczoru, ktory towarzyszyl mu przez cale zycie bylo to, ze siedzial na kolanach Paderewskiego.

•

Wojna w Europie byla wreszcie zakonczona. Korzystajac z Demobilizacji Ogolnej roku 1919 plk LePan porzucil sluzbe wojskowa i powrocil do swojego zawodu - budownictwa miejskiego. Przez wiele lat pracowal jako dyrektor dzialu budynkow Uniwersytetu Torontonskiego.
Zaangazowanie sie plk. LePan dla sprawy polskiej nie uleglo zapomnieniu i zostalo odswiezone wiele lat pozniej. W czasie drugiej wojny swiatowej, kiedy Polska padla ofiara najezdzcow hitlerowsko-sowieckich, rzad polski na uchodzctwie, rezydujacy w Wielkiej Brytanii, wynegocjowal z rzadem kanadyjskim rekrutacje i szkolenie wojskowe ochotnikow do Polskich Sil Zbrojnych (sposrod Kanadyjczykow polskiego pochodzenia). Pewnego letniego dnia w 1941 roku, krotko po podpisanu polsko-kanadyjskiego porozumienia wojskowego, do drzwi plk. LePan zapukali przedstawiciele Polskiej Misji Wojskowej z prosba o pomoc. Nie bedac juz w wojskowej sluzbie czynnej, nie mogl on wiele pomoc w sprawach szkolenia wojskowego. Uzywajac jednak wplywow rodzinnych i nazwiska znanego w okolicy Owen Sound pomogl znalezc obiekt nadajacy sie na koszary wojskowe i wojskowy poligon cwiczebny. I w ten sposob powstal Oboz Szkoleniowy Wojsk Polskich im. Tadeusza Kosciuszki w Owen Sound.

• • •

Prawie do samej smierci (6 lutego, 1976) plk LePan pozostawal w kontakcie ze Stowarzyszeniem Weteranow Armii Polskiej w Ameryce (SWAP), gdzie posiadal status Czlonka Honorowego Rady Dyrektorow.
Wsrod licznie nadanych mu odznaczen najwieksze wrazenie sprawiaja: polski Order POLONIA RESTITUTA (Krzyz Komandorski) i francuski LEGION D'HONNEUR (Krzyz Kawalerski).

Last modified August 26, 2009 11:23 AM
Copyright©ElectronicMuseum.ca