STOSUNKI POLSKO-BIALORUSKIE POD OKUPACJA SOWIECKA, 1939-1941

STOSUNKI POLSKO-BIALORUSKIE
POD OKUPACJA SOWIECKA, 1939-1941

Marek Wierzbicki

Stosunek Bialorusinow i Polakow do agresji sowieckiej na Polske

Odmienne doswiadczenia Polakow i Bialorusinow z okresu miedzywojennego spowodowaly rowniez ich odmienna (w znacznej czesci przypadkow) reakcje na agresje sowiecka na Polske 17 wrzesnia 1939 roku.

Stosunek obywateli polskich do Armii Czerwonej stal sie w tym czasie swoistym testem lojalnosci wobec panstwa polskiego. Mimo halasliwej propagandy sowieckiej podkreslajacej bezwarunkowe i entuzjastyczne poparcie ludnosci Kresow dla dzialan sowieckich, wydaje sie pewne, ze przyjela ona wobec Sowietow zroznicowana postawe. Dotyczy to zarowno ludnosci polskiej, jak i bialoruskiej.

Jesli chodzi o Polakow, wiekszosc odniosla sie do agresji sowieckiej wrogo, lub co najmniej z rezerwa. Stosunkowo nieliczni byli ci, ktorzy z radoscia powitali jednostki Armii Czerwonej - czlonkowie i sympatycy bylej Komunistycznej Partii Polski i zwiazanej z nia bylej Komunistycznej Partii Zachodniej Bialorusi [KPP i KPZB - dzialajace w Polsce nielegalnie partie polityczne; w 1938 roku rozwiazane przez Stalina], biedota wiejska i miejska, tak zwany "margines spoleczny", lub osoby marzace o zrobieniu za wszelka cene kariery.

Na o wiele wieksza skale zademonstrowala poparcie dla Sowietow ludnosc bialoruska. Choc nie oznacza wcale, ze wszyscy Bialorusini z radoscia przyjeli wkroczenie wojsk sowieckich na ziemie polskie, to jednak odsetek ludnosci bialoruskiej zadowolonej z tego faktu byl o wiele wiekszy niz w przypadku ludnosci polskiej.

Owczesny stosunek Bialorusinow i Polakow do wladzy sowieckiej w nastepujacy sposob przedstawial w raporcie dla Stalina I sekretarz KC KP(b)B [Komunistyczna Partia (bolszewikow) Bialorusi - partia komunistyczna w Bialoruskiej SSR], Ponomarenko, ktory w pierwszych dniach po agresji sowieckiej odwiedzil polnocno-wschodnie tereny przedwojennej Polski:

... Nastroje bialoruskich chlopow sa wspaniale, wspieraja oni Armie Czerwona, jak moga.
... Za Bialymstokiem [to znaczy na obszarach rdzennie polskich - M.W.] ludnosc wita nas bardziej powsciagliwie, mniej znaja jezyk rosyjski, za to czesciej rozlegaja sie strzaly zza wegla i z lasu w kierunku zolnierzy Armii Czerwonej i ich dowodcow. [5]

Nastroje prosowieckie objawialy sie, miedzy innymi, szeroko rozpowszechnionym - zwlaszcza na terenach zamieszkiwanych przez ludnosc bialoruska (lub zydowska) - manifestacyjnym witaniem oddzialow Armii Czerwonej. Nawet pobiezna analiza materialu zrodlowego wskazuje na zorganizowany charakter uroczystosci powitalnych. Zwraca uwage fakt, ze im pozniej odbywaly sie te ceremonie, tym staranniej byly przygotowane i tym mniej spontaniczny byl ich charakter. Praktycznie w kazdym powiecie ziem polnocno-wschodnich przedwojennej Polski Armie Czerwona witaly bramy tryumfalne przystrojone kwiatami, orkiestry, transparenty i czerwone flagi, a gdzieniegdzie nawet cerkiewne choragwie i religijne spiewy.

Powstaje pytanie - kto organizowal tego rodzaju przedsiewziecia?

Przytlaczajaca wiekszosc zachowanych dokumentow, relacji i wspomnien wskazuje na czlonkow bylej KPZB, jako inicjatorow ceremonii powitalnych. Dolaczali do nich sympatycy komunizmu, osoby niezadowolone z rzadow polskich, biedota. Jest rzecza charakterystyczna, ze wojska sowieckie witano z najwieksza radoscia i rozmachem na terenach objetych w okresie miedzywojennym intensywna agitacja komunistyczna - powiaty: nowogrodzki, slonimski, wolkowyski, grodzienski, pruzanski, kossowski.

W niektorych jednak powiatach trafialy sie cale okolice i gminy, w ktorych Armii Czerwonej nie wital nikt - zabraklo tam nawet kilku aktywistow, ktorzy podniesliby czerwony sztandar i z bukietami kwiatow witali czolowe oddzialy sowieckie.

Interesujacym zagadnieniem pozostaje powszechnosc zjawiska powitan i skala udzialu w nich ludnosci. Wbrew sugestiom propagandy sowieckiej, nie uczestniczyla w nich cala spolecznosc bialoruska. Sam fakt wystawienia bramy tryumfalnej nie przesadzal jeszcze sprawy nastawienia ludnosci danej wsi czy miasteczka. Wystawic ja mogla nawet nieliczna grupka, przy biernej, a nawet wrogiej postawie bezradnej wiekszosci.

Wydaje sie, ze znaczna czesc ludnosci bialoruskiej zachowywala sie biernie, natomiast powitanie Armii Czerwonej nabieralo uroczystego charakteru z reguly tam, gdzie znajdowaly sie skupiska dzialaczy bylej KPZB lub jej sympatykow [6]. Tym niemniej, mimo powszechnej biernosci, wiekszosc ludnosci bialoruskiej przyjela zyczliwie fakt wkroczenia Armii Czerwonej na terytorium Polski.

Zlozylo sie na to kilka przyczyn. Po pierwsze, wladza sowiecka byla popularna w kregach biedoty, a ta stanowila znaczny odsetek spolecznosci bialoruskiej. U zrodel tej popularnosci lezaly hasla radykalnych reform spolecznych, gloszone przez Sowietow - likwidacji wielkiej wlasnosci ziemskiej, radykalnej reformy rolnej, awansu spolecznego warstw najbiedniejszych. Tego nastawienia nie byly w stanie zmienic nawet dochodzace przez granice wiesci o represjach stalinowskich na Bialorusi Wschodniej [Bialoruska SRR]. Druga z przyczyn zyczliwego stosunku wielu Bialorusinow do ZSRR bylo rozczarowanie polityka wladz polskich w okresie miedzywojennym.

Inteligencja bialoruska natomiast z zadowoleniem powitala przekreslenie Traktatu Ryskiego z 1921 roku, ktory wprowadzil podzial Bialorusi miedzy Polske i ZSRR. Przeciw zjednoczeniu ziem bialoruskich - nawet w ramach Bialoruskiej SRR - nie oponowal tez wlasciwie zaden narodowy dzialacz bialoruski, niezaleznie od tego czy byl zwolennikiem, czy przeciwnikiem komunizmu.

POLISH-BELORUSSIAN RELATIONS UNDER SOVIET OCCUPATION, 1939-1941
POLAND'S ETHNIC MINORITIES AND THE NAZI-SOVIET OCCUPATION OF POLAND

Home

ELECTRONIC MUSEUM holds the exclusive copyright ownership of the layout and most contents of this web site. Infringements in any form and by any means shall be prosecuted. Permission for uses other than viewing may be granted upon written request. Only express written permissions are considered valid. Terms and conditions may vary.