STOSUNKI POLSKO-BIALORUSKIE POD OKUPACJA SOWIECKA, 1939-1941Marek Wierzbicki
|
Stosunek Bialorusinow i Polakow do agresji sowieckiej na PolskeOdmienne doswiadczenia Polakow i Bialorusinow z okresu miedzywojennego spowodowaly rowniez ich odmienna (w znacznej czesci przypadkow) reakcje na agresje sowiecka na Polske 17 wrzesnia 1939 roku. Stosunek obywateli polskich do Armii Czerwonej stal sie w tym czasie swoistym testem lojalnosci wobec panstwa polskiego. Mimo halasliwej propagandy sowieckiej podkreslajacej bezwarunkowe i entuzjastyczne poparcie ludnosci Kresow dla dzialan sowieckich, wydaje sie pewne, ze przyjela ona wobec Sowietow zroznicowana postawe. Dotyczy to zarowno ludnosci polskiej, jak i bialoruskiej. Jesli chodzi o Polakow, wiekszosc odniosla sie do agresji sowieckiej wrogo, lub co najmniej z rezerwa. Stosunkowo nieliczni byli ci, ktorzy z radoscia powitali jednostki Armii Czerwonej - czlonkowie i sympatycy bylej Komunistycznej Partii Polski i zwiazanej z nia bylej Komunistycznej Partii Zachodniej Bialorusi [KPP i KPZB - dzialajace w Polsce nielegalnie partie polityczne; w 1938 roku rozwiazane przez Stalina], biedota wiejska i miejska, tak zwany "margines spoleczny", lub osoby marzace o zrobieniu za wszelka cene kariery. Na o wiele wieksza skale zademonstrowala poparcie dla Sowietow ludnosc bialoruska. Choc nie oznacza wcale, ze wszyscy Bialorusini z radoscia przyjeli wkroczenie wojsk sowieckich na ziemie polskie, to jednak odsetek ludnosci bialoruskiej zadowolonej z tego faktu byl o wiele wiekszy niz w przypadku ludnosci polskiej. Owczesny stosunek Bialorusinow i Polakow do wladzy sowieckiej w nastepujacy sposob przedstawial w raporcie dla Stalina I sekretarz KC KP(b)B [Komunistyczna Partia (bolszewikow) Bialorusi - partia komunistyczna w Bialoruskiej SSR], Ponomarenko, ktory w pierwszych dniach po agresji sowieckiej odwiedzil polnocno-wschodnie tereny przedwojennej Polski:
Nastroje prosowieckie objawialy sie, miedzy innymi, szeroko rozpowszechnionym - zwlaszcza na terenach zamieszkiwanych przez ludnosc bialoruska (lub zydowska) - manifestacyjnym witaniem oddzialow Armii Czerwonej. Nawet pobiezna analiza materialu zrodlowego wskazuje na zorganizowany charakter uroczystosci powitalnych. Zwraca uwage fakt, ze im pozniej odbywaly sie te ceremonie, tym staranniej byly przygotowane i tym mniej spontaniczny byl ich charakter. Praktycznie w kazdym powiecie ziem polnocno-wschodnich przedwojennej Polski Armie Czerwona witaly bramy tryumfalne przystrojone kwiatami, orkiestry, transparenty i czerwone flagi, a gdzieniegdzie nawet cerkiewne choragwie i religijne spiewy. Powstaje pytanie - kto organizowal tego rodzaju przedsiewziecia? Przytlaczajaca wiekszosc zachowanych dokumentow, relacji i wspomnien wskazuje na czlonkow bylej KPZB, jako inicjatorow ceremonii powitalnych. Dolaczali do nich sympatycy komunizmu, osoby niezadowolone z rzadow polskich, biedota. Jest rzecza charakterystyczna, ze wojska sowieckie witano z najwieksza radoscia i rozmachem na terenach objetych w okresie miedzywojennym intensywna agitacja komunistyczna - powiaty: nowogrodzki, slonimski, wolkowyski, grodzienski, pruzanski, kossowski. W niektorych jednak powiatach trafialy sie cale okolice i gminy, w ktorych Armii Czerwonej nie wital nikt - zabraklo tam nawet kilku aktywistow, ktorzy podniesliby czerwony sztandar i z bukietami kwiatow witali czolowe oddzialy sowieckie. Interesujacym zagadnieniem pozostaje powszechnosc zjawiska powitan i skala udzialu w nich ludnosci. Wbrew sugestiom propagandy sowieckiej, nie uczestniczyla w nich cala spolecznosc bialoruska. Sam fakt wystawienia bramy tryumfalnej nie przesadzal jeszcze sprawy nastawienia ludnosci danej wsi czy miasteczka. Wystawic ja mogla nawet nieliczna grupka, przy biernej, a nawet wrogiej postawie bezradnej wiekszosci. Wydaje sie, ze znaczna czesc ludnosci bialoruskiej zachowywala sie biernie, natomiast powitanie Armii Czerwonej nabieralo uroczystego charakteru z reguly tam, gdzie znajdowaly sie skupiska dzialaczy bylej KPZB lub jej sympatykow [6]. Tym niemniej, mimo powszechnej biernosci, wiekszosc ludnosci bialoruskiej przyjela zyczliwie fakt wkroczenia Armii Czerwonej na terytorium Polski. Zlozylo sie na to kilka przyczyn. Po pierwsze, wladza sowiecka byla popularna w kregach biedoty, a ta stanowila znaczny odsetek spolecznosci bialoruskiej. U zrodel tej popularnosci lezaly hasla radykalnych reform spolecznych, gloszone przez Sowietow - likwidacji wielkiej wlasnosci ziemskiej, radykalnej reformy rolnej, awansu spolecznego warstw najbiedniejszych. Tego nastawienia nie byly w stanie zmienic nawet dochodzace przez granice wiesci o represjach stalinowskich na Bialorusi Wschodniej [Bialoruska SRR]. Druga z przyczyn zyczliwego stosunku wielu Bialorusinow do ZSRR bylo rozczarowanie polityka wladz polskich w okresie miedzywojennym. Inteligencja bialoruska natomiast z zadowoleniem powitala przekreslenie Traktatu Ryskiego z 1921 roku, ktory wprowadzil podzial Bialorusi miedzy Polske i ZSRR. Przeciw zjednoczeniu ziem bialoruskich - nawet w ramach Bialoruskiej SRR - nie oponowal tez wlasciwie zaden narodowy dzialacz bialoruski, niezaleznie od tego czy byl zwolennikiem, czy przeciwnikiem komunizmu.
POLISH-BELORUSSIAN RELATIONS UNDER
SOVIET OCCUPATION, 1939-1941 |