STOSUNKI POLSKO-BIALORUSKIE POD OKUPACJA SOWIECKA, 1939-1941

STOSUNKI POLSKO-BIALORUSKIE
POD OKUPACJA SOWIECKA, 1939-1941

Marek Wierzbicki

Konflikt polsko-bialoruski

Kolektywizacja rolnictwa stala sie najwazniejszym czynnikiem, ktory spowodowal wzrost nastrojow antysowieckich wsrod Bialorusinow. Spolecznosc bialoruska, jeszcze jesienia 1939 roku w przewazajacej masie zyczliwa wladzy sowieckiej, juz po kilku miesiacach rzadow sowieckich glosno wyrazala swoje niezadowolenie oczekujac powrotu wladzy polskiej, lub nadejscia Niemcow. Na fali niezadowolenia z sowieckich rzadow zaczely wzrastac wsrod Bialorusinow nastroje propolskie.

Mimo tego, ani w okresie okupacji sowieckiej, ani po wkroczeniu na "Zachodnia Bialorus" Niemcow, nie doszlo do widocznego wspoldzialania polsko-bialoruskiego. Dlaczego?

Powodow bylo kilka. Po pierwsze, Polacy mieli w pamieci antypolskie wystapienia, mordy, napady i rewolty z wrzesnia 1939 roku, w ktorych Bialorusini odegrali istotna role. O nastrojach ludnosci polskiej swiadczy, miedzy innymi, raport wyslannika Komendy Glownej Zwiazku Walki Zbrojnej [ZWZ], wystepujacego pod pseudonimem "Mietek", ktory na przelomie lat 1941-1942 odwiedzil kilka powiatow na Polesiu (drohiczynski, brzeski, kobrynski) badajac mozliwosci rozwiniecia dzialalnosci konspiracyjnej przeciwko Niemcom.

Autor raportu zauwazyl, ze ludnosc polska Polesia zyla przede wszystkim pragnieniem ukarania miejscowych chlopow prawoslawnych (Poleszukow), Zydow i Ukraincow za mordy, grabieze i dzialania dywersyjne, jakich dopuscili sie oni przeciwko Polakom i instytucjom Panstwa Polskiego po 17 wrzesnia 1939 roku. Nastroje te nie slably mimo, ze od zakonczenia okupacji sowieckiej do powstania raportu minelo okolo pol roku czasu [42]. Warto tez nadmienic, ze w raportach polskiego podziemia z Polesia, sporzadzonych w kwietniu 1944 roku, znalazly sie rowniez informacje o obawach Poleszukow przed odpowiedzialnoscia karna za mordy, popelnione w 1939 roku, jaka musieliby poniesc w przypadku powrotu panstwowosci polskiej na Polesie [43].

W tym kontekscie znamienne sa slowa, wypowiedziane jeszcze w pazdzierniku 1939 roku przez Polaka z powiatu stolinskiego:

... Jezeli Polacy wroca do wladzy, to dla Bialorusinow nie bedzie tu zycia - bedziemy ich wieszac za to, ze zdradzali, gdy wkraczala Armia Czerwona, uciekali z armii polskiej. [44]

Podobne nastroje panowaly na calym obszarze Kresow polnocno-wschodnich. Swiadczyly o nich liczne - bo obejmujace kilkaset osob - przypadki samosadow i denuncjowania niemieckim wladzom okupacyjnym Bialorusinow kolaborujacych z wladza sowiecka [45]. Byl to odwet Polakow na wspolpracownikach wladzy sowieckiej, majacych czesto na sumieniu zbrodnie na ludnosci polskiej.

Innym czynnikiem, jaki uniemozliwil wspoldzialanie polsko-bialoruskie byl konflikt o ziemie - miedzy Bialorusinami, obdarowanymi przez Sowietow ziemia skonfiskowana Polakom, a Polakami, ktorym te ziemie skonfiskowano. Ci ostatni, z chwila przejscia "Zachodniej Bialorusi" pod okupacje niemiecka, wracali do swoich dawnych majatkow i domagali sie zwrotu zagrabionego mienia. Powodowalo to liczne konflikty z bialoruskimi chlopami, w ktorych po stronie polskich wlascicieli niejednokrotnie opowiadaly sie niemieckie wladze okupacyjne [46].

Swiadoma narodowo inteligencja bialoruska opowiadala sie przewaznie za wspolpraca z Niemcami hitlerowskimi, w nadziei stworzenia pod protektoratem niemieckim panstwa bialoruskiego, obejmujacego wszystkie ziemie historycznej Bialorusi. Jej poglady tak charakteryzowal jeden z meldunkow wilenskiego ZWZ:

... Politycznie, inteligencja bialoruska (dzialacze polityczni) kuma sie z Litwinami i orientuje sie na Berlin, wierzac razem z Litwinami w zwyciestwo Hitlera. Ich polityczna koncepcja jest nastepujaca: Hitler jako zwyciezca buduje wielkie panstwo bialoruskie z granicami pod Leningradem i Kaluga, a na zachodzie nad Bugiem, o zaludnieniu 30 milionow mieszkancow pod protektoratem Niemcow. Dzialacze ci licza, ze w przeciagu kilkudziesieciu lat taki organizm panstwowy wzmocni sie, masy zostana uswiadomione i przy nastepnym konflikcie taka Bialorus uzyska calkowita niepodleglosc. Samo przez sie zrozumiale, ze w ich pojeciu granice zachodnie takiej Bialorusi, kosztem Polski, znalazlyby sie gdzies nad Bugiem. Jakas delegacja bialoruska montowala juz te wspolprace w Berlinie i tylko pobyt Molotowa w Berlinie zawiesil te koncepcje na pewien okres czasu. Prowadzenie rozmow z dzialaczami o takich zapatrywaniach nie moglo dac zadnych wynikow. [47]

Owczesne polskie elity polityczne, stojace na stanowisku utrzymania za wszelka cene granicy ryskiej z 1921 roku, nie mogly zaspokoic oczekiwan Bialorusinow. Z tego wzgledu fiaskiem zakonczyly sie proby rokowan w sprawie podjecia wspolpracy politycznej, jakie wiosna 1941 roku przedstawiciel polskiego panstwa podziemnego podjal w Wilnie z bialoruskimi dzialaczami narodowymi.

Strona polska, reprezentowana przez ks. Kazimierza Kucharskiego, zazadala przy tym od strony bialoruskiej jednoznacznej deklaracji lojalnej wspolpracy przeciwko Niemcom w oparciu o Panstwo Polskie. Reprezentujacy strone bialoruska dr Stanislaw Hrynkiewicz nie zgodzil sie na polskie zadanie twierdzac, ze nawet kilkunastoletni byt panstwowy w oparciu o Niemcy moze przyniesc Bialorusinom niezwykle korzystne warunki dla rozwoju kulturalnego i stworzenia podstaw niepodleglego panstwa bialoruskiego [48] - mimo, ze nieliczna inteligencja bialoruska nie miala praktycznie zadnego wplywu na bialoruskich chlopow, prezentujacych bardzo niski poziom wyksztalcenia i uswiadomienia narodowego, a zainteresowanych nie tyle kwestiami politycznymi, co poprawa swoich warunkow bytowych.

Kolejnym polem konfliktu polsko-bialoruskiego byly wplywy w administracji okupacyjnej i policji, powolanej przez Niemcy hitlerowskie na "Zachodniej Bialorusi". Po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej i zajeciu Bialorusi przez Niemcy, ludnosc polska zaczela wracac na stanowiska w administracji lokalnej. Niemieckie czynniki wojskowe chetnie angazowaly do pracy w administracji osoby stosunkowo dobrze wyksztalcone i znajace jezyk niemiecki. W tym wzgledzie Polacy mieli przewage nad Bialorusinami. W krotkim czasie niemal cala administracja lokalna na "Zachodniej Bialorusi" miala polski charakter. Podobne zjawisko zaistnialo w policji pomocniczej, do ktorej Polacy wstepowali zazwyczaj za zgoda wladz ZWZ. Oba te czynniki umozliwily odbudowanie polskich wplywow na "Zachodniej Bialorusi", uszczuplonych powaznie na skutek dzialan wladz sowieckich [49]. Spowodowaly one tez jednak kontrakcje bialoruskich dzialaczy niepodleglosciowych i ostry konflikt polsko-bialoruski o wplywy na tym terenie - przetrwal on do konca okupacji niemieckiej (1944).

POLISH-BELORUSSIAN RELATIONS UNDER SOVIET OCCUPATION, 1939-1941
POLAND'S ETHNIC MINORITIES AND THE NAZI-SOVIET OCCUPATION OF POLAND

Home

ELECTRONIC MUSEUM holds the exclusive copyright ownership of the layout and most contents of this web site. Infringements in any form and by any means shall be prosecuted. Permission for uses other than viewing may be granted upon written request. Only express written permissions are considered valid. Terms and conditions may vary.