BIBLIOGRAFIA i PRZYPISY
[1] Podczas spisu powszechnego,
przeprowadzonego w Polsce w 1931 roku, dla okreslenia narodowosci przyjeto
kryterium zadeklarowanego jezyka ojczystego. Kierujac sie tym kryterium,
populacje Bialorusinow oszacowano na okolo 1 mln, natomiast okolo 707 tys.
Poleszukow okreslono mianem "tutejszych" (oni sami okreslali sie tym
terminem) i wylaczono z populacji bialoruskiej. Bardziej rzetelnym wydaje
sie jednak byc przyjecie kryterium wyznaniowego i zalozenie, ze wszyscy
prawoslawni, ktorzy nie zadeklarowali jezyka rosyjskiego jako ojczysty
(czyli nie byli Rosjanami), byli Bialorusinami, nawet jesli nie posiadali
w pelni uksztaltowanej bialoruskiej swiadomosci narodowej, posiadajac
jedynie swiadomosc etniczna. Ich populacja liczylaby wowczas [1931] 1787.8
tys. czyli 47,6% ludnosci wojewodztw polnocno-wschodnich.
• Eberhardt, Piotr - Przemiany
narodowosciowe na Bialorusi (Warszawa 1994), ss. 77-83
[2] • Guthier, Steven L. - The Belorussians. National Identification and
Assimilation, 1897-1970 (Soviet Studies [Taylor & Francis]
- t. XXIX, zesz. 1 i 2, stycz. i kw. 1977), ss. 1:37-61 i 2:270-83
[3] • Tomaszewski, Jerzy - Rzeczpospolita wielu narodow (Czytelnik,
Warszawa 1985), ss. 89-90
[4] • Mironowicz, Eugeniusz - Bialorusini w Polsce, 1944-1949 (Warszawa 1993), s. 76
[5] • Gnatowski, Michal - W radzieckich okowach. Studium o agresji 17 wrzesnia
1939 r. i radzieckiej polityce w regionie lomzynskim w latach 1939-1941 (Lomzynskie Towarzystwo Naukowe im. Wagow, Lomza 1997), s. 200
[6] • Wierzbicki, Marek - Polacy i Bialorusini w zaborze sowieckim. Stosunki
polsko-bialoruskie na ziemiach polnocno-wschodnich II Rzeczypospolitej pod
okupacja sowiecka, 1939-1941 (Warszawa 2000), ss. 37-57
[7] • Olszyna-Wilczynska, Alfreda - Moje wspomnienia wojenne (Instytut Polski
i Muzeum im. gen. Sikorskiego [IPMS] - B I 70/A), ss. 2-3
[8] Ludnosc, uznawana za
bialoruska, nie posiadala przewaznie uksztaltowanego poczucia tozsamosci
narodowej, a jedynie poczucie tozsamosci etnicznej, oparte na odrebnosci
religii (ponad 80% wyznawalo prawoslawie), obyczajow i jezyka. Dlatego tez
mowiac o Bialorusinach, bierze sie zwykle pod uwage zarowno tych, swiadomych
narodowo (zdecydowana mniejszosc), jak i swiadomych poczucia odrebnosci
etnicznej (zdecydowana wiekszosc).
[9] O 'powstaniu skidelskim':
• Akt oskarzenia w sprawie zdlawienia
rewolucyjnego powstania skidelskiego (Filial Gosudarstwiennogo Archiwa
Grodnienskoj Oblastii - byle Archiwum Komitetu Obwodowego Komunistycznej Partii
Zwiazku Radzieckiego w Grodnie [FGAGO] - fond 6195, opis 1, dielo 91, list 1-32)
• Wiszowaty, Ryszard (rtm.) - relacja
(IPMS - B I 109/b), ss. 5-9
• Miller, Tadeusz (mjr) - relacja
(IPMS - B I 109/b), s. 1
• Drazkiewicz, Jozef - relacja
(IPMS - B I 109), s. 1
• Stranc, Feliks Boleslaw (dr med.) - relacja:
Skidel, pow. Grodno (Archiwum Wschodnie, Hoover Institution - nr 3368)
• Litwin, M.; Olech, B.; Szagun, G. - Z bronia w reku (Wolna Praca - nr 111, 1940).
[10] • Wierzbicki, Marek - Polacy i Zydzi w zaborze sowieckim. Stosunki
polsko-zydowskie na ziemiach polnocno-wschodnich II Rzeczypospolitej pod okupacja
sowiecka (Warszawa 2001), ss. 57-71
[11] Przyklad: 18 wrzesnia
1939 roku ukrywajacy sie w lasach wokol Wilejki zolnierze polscy kilkakrotnie
atakowali "milicje ludowa", utworzona w tym miescie przez jego mieszkancow
jeszcze przed przybyciem Armii Czerwonej.
• Depesza nr 16b [ludowego komisarza
spraw wewnetrznych BSRR, L. Canawy i naczelnika Wydzialu Specjalnego NKWD ZSRR,
W. Boczkowa do ludowego komisarza spraw wewnetrznych ZSRR, Berii L. P.]
(Zachodnia Bialorus 17.IX.1939 - 22.VI.1941. Wydarzenia i losy ludzkie. Rok 1939 [w: Zrodla do historii Polski XX wieku ze zbiorow Narodowego Archiwum Republiki
Bialorus (Warszawa 1998), ss.123-4])
[12] O walce oddzialow Wojska
Polskiego z komunistyczna dywersja:
• Strzembosz, Tomasz - Saga o 'Lupaszce'
pplk. Jerzym Dambrowskim, 1889-1941 (Warszawa 1996), ss. 179-88
• Liszewski, Karol (Ryszard Szawlowski) - Wojna
polsko-sowiecka 1939. Tlo polityczne, prawno-miedzynarodowe i psychologiczne.
Agresja sowiecka i polska obrona. Sowieckie zbrodnie wojenne i przeciw ludzkosci
oraz zbrodnie ukrainskie t. I (monografia, Warszawa 1996)
• Lipinska, Grazyna - Jesli zapomne o nich... (Paryz 1988)
• Iwanow, Mikolaj - Bialorusini z obszarow
wschodniej Polski w latach 1939-1941 (maszynopis w zbiorach Marka Wierzbickiego)
O wystapieniach dywersyjnych i rebeliach z wrzesnia 1939 roku informuja rowniez
liczne relacje obywateli polskich, ktorzy w 1942 roku opuscili ZSRR wraz z
Armia Polska pod dowodztwem gen. Wladyslawa Andersa. Po zakonczeniu II wojny
swiatowej zostaly one zlozone w Instytucie Hoovera (USA). W chwili obecnej
czesc z nich jest dostepna w Archiwum Wschodnim w Warszawie (Hoover Institution).
[13] • Krotki zarys zagadnienia bialoruskiego. (Oddzial II Sztabu Generalnego,
Warszawa 1928), ss. 252-64
[14] • Grzelak, Czeslaw Kazimierz - Kresy w czerwieni, 1939. Agresja Zwiazku Sowieckiego
na Polske w 1939 roku (Warszawa 1998), s. 307
[15] • O pogromie zydowskim w Grodnie (FGAGO - fond 6195, opis 1, dielo 90, list 147-8)
[16] O anarchii na ziemiach
wschodnich II RP po 17 wrzesnia 1939 roku:
• Gross, Jan Tomasz - Revolution from abroad.
The Soviet conquest of Poland's Western Ukraine and Western Belorussia (Princeton 1988), ss. 35-44
• Wierzbicki, Marek - Polacy i Bialorusini ... (op. cit.), ss. 59-127
[17] • Jasiewicz, Krzysztof - Zaglada polskich Kresow. Ziemianstwo polskie na Kresach
polnocno-wschodnich Rzeczypospolitej pod okupacja sowiecka, 1939-1941. Studium z
dziejow zaglady dawnego narodu politycznego (Warszawa 1997), ss. 183-4
[18] • Koprowski, Marek A. - "Maly Katyn" pod Kobryniem (SLOWO. Dziennik Katolicki - nr 217, 1994), s. 1
[19] • Tomczyk, Antoni - Prosba do Glownej Komisji Badania Zbrodni Przeciwko Narodowi
Polskiemu o skierowanie do prokuratury bialoruskiej w Grodnie wniosku o wszczecie
postepowania w sprawie zbrodni ludobojstwa na 22 Polakach - osadnikach wojskowych z
gminy Zydomla (maszynopis w zbiorach Marka Wierzbickiego), s. 1
[20] Akta rozprawy sadowej
przeciwko Wlodzimierzowi Aplewiczowi znajduja sie w zbiorach Instytutu
Polskiego i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie (IPMS - A XII 88/2).
[21] • Gnatowski, Michal - W radzieckich okowach. ... (op. cit.), s. 69
[22] O trybie tworzenia
administracji na terenach polskich pod okupacja sowiecka:
• Postanowienie Nr 01 Rady Wojennej Frontu
Bialoruskiego z 16 wrzesnia 1939. Smolensk (FGAGO - fond 9, opis 33, dielo 3,
k. 2-3)
• Informacja Zarzadu Politycznego 3 Armii o
wykonaniu polecenia Rady Wojennej Frontu Bialoruskiego z 16.09.1939 r. nr 01 (Rossijskij Gosudarstwiennyj Wojennyj Archiw, Moskwa [RGWA] - fond 35086, opis 1,
dielo 256, list 138-41)
[23] • Wierzbicki, Marek - Polacy i Bialorusini ... (op. cit.), ss. 227-32
[24] O zasadach polityki
kadrowej w administracji na terenach polskich pod okupacja sowiecka:
• O doborze i wysuwaniu bezpartyjnych do
kierowniczej pracy w organach sowieckich, zwiazkowych i gospodarczych w obwodzie (Rosyjskie Panstwowe Archiwum Historii Spoleczno-Politycznej - byle Archiwum
Instytutu Marksizmu-Leninizmu przy KC KPZR w Moskwie [RPAHSP] - fond 17, opis 22,
dielo 233), s. 181-4
• Protokol zebrania Plenum Pinskiego Komitetu
Obwodowego KP(b)B z 16-18 czerwca 1940 r. (RPAHSP - fond 17, opis 22,
dielo 342), s. 26
[25] • Informacja o skladzie kandydatow na deputowanych do Rady Obwodowej, rad rejonowych,
miejskich, wiejskich i osiedlowych ludu pracujacego (Nacjonalnyj Archiw Riespubliki
Bielarus [NARB] - fond 4, opis 27, dielo 189, list 119)
[26] • O uchybieniach w dzialalnosci partyjnych i sowieckich organow w zachodnich
obwodach Bialorusi (FGAGO - fond 6195, opis 1, dielo 36, folial 1-8)
[27] • Gnatowski, Michal - Radziecka polityka okupacyjna na Bialostocczyznie w latach
1939-1941. Zarys tematu i problemy badawcze [w: Spoleczenstwo bialoruskie,
litewskie i polskie na ziemiach polnocno-wschodnich II Rzeczypospolitej w
latach 1939-1941 - Gizejewska, M.; Strzembosz, T. [red.], (Warszawa 1995), s. 116]
[28] • Glowacki, Albin - Sowieci wobec Polakow na ziemiach wschodnich II Rzeczypospolitej,
1939-1941 (Lodz 1998), s. 88
[29] W krotkim czasie nazwe
"Milicja Obywatelska" zmieniono na "Milicja Robotniczo-Chlopska".
[30] • Notatka informacyjna o narodowosciowym skladzie pracownikow milicji, sadu,
prokuratury i kadr obronnych (FGAGO - fond 6195, opis 1, dielo 12, folial 106)
[31] O konfiskacie polskiej
wlasnosci:
• Deklaracja o ziemi Bialoruskiego Zgromadzenia
Ludowego (Narodowego) z 28 pazdziernika 1939 r. (NARB - fond 4, opis 27, dielo 72,
list 37)
• Deklaracja Zgromadzenia Ludowego (Narodowego)
Zachodniej Bialorusi o konfiskacie majatkow ziemskich, koscielnych i urzedniczych (NARB - fond 4, opis 27, dielo 72, list 180)
[32] • Informacja Wydzialu Rolnego KC KP(b)B (NARB - fond 4, opis 28, dielo 530,
list 90-3)
podaje, ze ilosc ziemi przekazanej chlopom w "Zachodniej Bialorusi" wyniosla 430 982
hektarow. Tymczasem
• Istorija gosudarstwa i prawa Bielarusskoj SSR,
1937-1975 (Minsk 1976 - t. 2, s. 63)
informuje, ze chlopi, fornale i parobcy w "Zachodniej Bialorusi" otrzymali ponad 1 mln
hektarow ziemi - taka tez liczbe przyjela historiografia sowiecka.
• Cariuk, Iraida O. - W bratskom sojuzie.
Socjalisticzeskije prieobriezowanija ekonomiki w zapadnych oblastiach BSSR, sientjabr
1939-ijun 1941 (Minsk 1976)
[33] Wedlug innych danych
rozdzielono jedynie 15% skonfiskowanej ziemi.
• Jasiewicz, Krzysztof - Zaglada polskich
Kresow. ... (op. cit.), ss. 97-8
[34] O zjawiskach tego rodzaju
informuja dokumenty sowieckich wladz partyjnych i NKWD:
• Informacja o pozostawionym mieniu wysiedlonych
osadnikow i lesnikow w obwodzie brzeskim (NARB - fond 4, opis 28, dielo 537, list 1)
• O rozkradaniu mienia zarekwirowanego w rejonie
Augustow (FGAGO - fond 6195, opis 1, dielo 90, list 83-6)
• Informacja o wykorzystaniu bydla z bylych majatkow
ziemskich w obwodzie baranowickim wedlug danych OBLZO (Gosudarstwiennyj Archiw
Briestskoj Oblastii [GABO] - fond 7580, opis 1, dielo 196), s. 6
[35] O organizowaniu stacji
motorowo-traktorowych i przekazywaniu kolchozom znacjonalizowanego bydla:
• Spis MTS-ow organizowanych w obwodzie baranowickim (GABO - fond 7580, opis 1, dielo 179), s. 2
• O przekazaniu kolchozom znacjonalizowanego bydla z
bylych majatkow ziemskich i bylych gospodarstw osadniczych (GABO - fond 7580, opis 1,
dielo 196), s. 1
[36] • Informacje o liczbie kolchozow, ich skladzie spolecznym i narodowosciowym w obwodzie
baranowickim (GABO - fond 7580, opis 1, dielo 472), s. 1
[37] O kolektywizacji rolnictwa
"Zachodniej Bialorusi":
• Wierzbicki, Marek - Zmiany spoleczne i gospodarcze
wsi kresowej w latach 1939-1953 [w: Tygiel narodow. Stosunki spoleczne i etniczne
na dawnych ziemiach wschodnich II Rzeczypospolitej - Jasiewicz, K. [red.],
(Warszawa 2002), ss. 95-144]
[38] • O niedociagnieciach w przygotowaniu do siewu w rejonie wolkowyskim. Informacja
Specjalna (FGAGO - fond 6195, opis 1, dielo 188, folial 177-9)
[39] • O nastrojach chlopow [sprawozdanie NKWD obwodu bialostockiego dla sekretarza
komitetu obwodowego KP(b)B obwodu bialostockiego, Kisieliewa z 20 X 1940 r.] (FGAGO -
fond 6195, opis 1, dielo 91, folial 304)
[40] • Informacja specjalna [NKWD] o sytuacji w kolchozie im. Komuny Paryskiej rejonu
dawidgrodeckiego (GABO - fond 7581, opis 1, dielo 76), ss. 26-7
[41] • Domorad, Konstantin I. - Borba kommunisticzeskoj partii za kolliektiwizacju sielskogo
hozjajstwa zapadnich oblastiej Bielorussi nakanunie Wielikoj Otieczestwiennoj Wojny (dysertacja kandydacka, Minsk 1955), s. 288
[42] • Refleksje zza Bugu ... (Biblioteka Uniwersytetu Warszawskiego [BUW] - sygn. 3311-b,
zal. 19)
[43] • Ocalone archiwum Polski Podziemnej. Ziemie Wschodnie II RP w dokumentach ze zbioru
Wojciecha Bukata (Motyka, G.; Wierzbicki, M. [red.], Warszawa 1997), s. 21
[44] • Meldunek operacyjny nr 49 [ludowego komisarza spraw wewnetrznych BSSR, L. Canawy
do sekretarza KC KP(b)B, P. Ponomarenki z 19 pazdziernika 1939 r.] (Zachodnia Bialorus
17 IX 1939 - 22 VI 1941. .., op. cit.), s. 259
[45] • Turonek, Jerzy - Bialorus pod okupacja niemiecka (Warszawa-Wroclaw 1989),
ss. 49-51
[46] • ibidem, ss. 49-56
[47] • Odpis meldunku Komendanta Okregu Wilenskiego [ZWZ], plk. [Nikodema] Sulika
(pseud. Ladyna), datowanego 25 lutego 1941 r. (Studium Polski Podziemnej [SPP]
- sygn. 3.3.1.4)
[48] • Tomaszewski, Longin - Kronika wilenska, 1939-1941 (Warszawa 1990), ss. 142-3
[49] • Turonek, Jerzy - Bialorus pod okupacja ... (op. cit.), ss. 49-51
[50] O konflikcie polsko-bialoruskim,
wywolanym okupacja sowiecka:
• Mironowicz, Eugeniusz - Bialorusini w Polsce ... (op. cit.), ss. 77-252
• Wierzbicki, Marek - Polacy i Bialorusini ... (op. cit.), s. 342
|
