BIBLIOGRAFIA i PRZYPISY

[1] Dane, odnoszace sie do kompozycji etnicznej spoleczenstwa polskiego:
• Maly Rocznik Statystyczny (Warszawa 1939), ss. 22-3
• Vaculík, Jaroslav - Dejiny volynskych Cechu, II (1915-1945) (Praha 1997), s. 32

[2] Ostatni Niemcy opuscili Wolyn 15 lipca 1944 roku, rezygnujac z zapowiadanej obrony i ewakuujac sie z Wlodzimierza Wolynskiego.
• Debowska, Maria [red.] - Materialy do dziejow diecezji luckiej. Relacje o stanie dekanatow i parafii 1941-1944 (Bialy Dunajec-Lublin-Luck-Ostrog 2005), s. 185
• Sadowska-Szczepkowska, Helena - relacja z lipca 2005 [w posiadaniu autorki]
• Siemaszko, Wladyslaw - relacja ze stycznia 2005 [w posiadaniu autorki]

[3] O organizacji konspiracji wojskowej na Wolyniu w latach 1939-1941 i jej losach:
• Siemaszko, Wladyslaw; Siemaszko, Ewa - Z dziejow konspiracji wojskowej na Wolyniu, 1939-1944 [w: Armia Krajowa na Wolyniu (Warszawa 1994), ss. 8-17]
• Tucholski, Jedrzej - Polskie podziemie antysowieckie w wojewodztwie wolynskim w latach 1939-1941 w swietle materialow NKWD [w: Europa NIE prowincjonalna / NON provincial Europe. Przemiany na ziemiach wschodnich dawnej Rzeczypospolitej (...) w latach 1772-1999 (Warszawa-Londyn 1999), ss. 679-88]
Dokumenty sowieckie (7) dotyczace aresztowanej Komendy Okregu ZWZ Wolyn i likwidacji tej organizacji:
• Polska i Ukraina w latach trzydziestych-czterdziestych XX wieku. Nieznane dokumenty z archiwow sluzb specjalnych t. III [ w: Polskie podziemie, 1939-1941 od Wolynia do Pokucia cz. 1, (Warszawa-Kijow 2004), ss. 213-97]

[4] W pierwszych dniach okupacji byly tez przypadki ucieczki czlonkow lokalnych polskich elit za Bug, na tereny zajete przez Niemcow.

[5] Przyklad: pod koniec 1941 roku policjanci ukrainscy ujeli w Wysocku (pow. Luboml) i wymordowali kilkuosobowy patrol lacznikowy ZWZ powracajacy do Warszawy z Lubomla, dokad byli skierowani w celu zintensyfikowania budowy organizacji.
• Siemaszko, Wladyslaw; Siemaszko, Ewa - Ludobojstwo dokonane przez nacjonalistow ukrainskich na ludnosci polskiej Wolynia, 1939-1945 (Warszawa 2000), s. 500

[6] Rozkazem Naczelnego Wodza (O.VI L.dz. 627/42) z 14 lutego 1942 roku, nazwa Zwiazek Walki Zbrojnej (ZWZ) zostala zmieniona na Armia Krajowa (AK).
• Armia Krajowa w dokumentach, 1939-1945 t. II (Szczecin 1989 [przedruk wydania londynskiego z 1976]), s. 199

[7] • Ibidem, t. II: ss. 328-30, 336-7, 425; t. III: ss. 212, 213, 284-5, 286

[8] • Ibidem, t. II: ss. 330-1, 334

[9] O strukturze organizacyjnej Wolynskiej Okregowej Delegatury Rzadu (WODR):
• Grabowski, Waldemar - Polska tajna administracja cywilna, 1940-1945 (Warszawa 2003 - monografia)

[10] Dodatkowo szkodliwe dla dzialalnosci WODR i Okregu AK bylo uwiklanie sie delegata wolynskiego, Kazimierza Banacha (ps. Jan Linowski) w spor o prymat i kompetencje w zakresie organizacji obrony ludnosci z komendantem Okregu AK Wolyn, pplk. Kazimierzem Babinskim (ps. Lubon). Spor ten trwal do konca istnienia Polskiego Panstwa Podziemnego na Wolyniu, takze po opuszczeniu Wolynia przez Banacha. Choc nie wszystkie posuniecia czynnikow wojskowych byly wlasciwe, to jednak w warunkach wojny i szczegolnego polozenia ludnosci polskiej majacej nie jednego wroga, sprawy ochrony i obrony tej ludnosci nalezaloby raczej w calosci powierzyc wojsku.

[11] Ideologiczne podstawy nacjonalizmu ukrainskiego, program i metody dzialania ukrainskich organizacji nacjonalistycznych udokumentowal i wnikliwie zanalizowal Wiktor Poliszczuk w pieciotomowej pracy Integralny nacjonalizm ukrainski jako odmiana faszyzmu:
• t. I - Zrodla zbrodni OUN i UPA. Zasady ideologiczne nacjonalizmu ukrainskiego. Ukrainski ruch nacjonalistyczny: struktura organizacyjna i zalozenia programowe (Toronto 1998)
• t. II - Dowody zbrodni OUN i UPA. Dzialalnosc ukrainskich struktur nacjonalistycznych w latach 1920-1999 (Toronto 2000)
• t. III - Nacjonalizm ukrainski w dokumentach (cz. 1). Dokumenty z zakresu zasad ideologicznych i zalozen programowych nacjonalizmu ukrainskiego (Toronto 2002)
• t. IV - Nacjonalizm ukrainski w dokumentach (cz. 2). Dokumenty z zakresu dzialan struktur nacjonalizmu ukrainskiego w okresie od 1920 do grudnia 1943 roku (Toronto 2002)
• t. V - Nacjonalizm ukrainski w dokumentach (cz. 3). Dokumenty z zakresu dzialan struktur nacjonalizmu ukrainskiego w okresie od grudnia 1942 do 1950 roku (Toronto 2003)
Potwierdzenie podanego tu celu OUN mozna znalezc u Poliszczuka miedzy innymi:
• t. I: ss. 150-69, 178, 181-3
• t. III: ss. 64, 246-7
• t. IV: ss.10-11, 146
Warto tu przytoczyc fragment cytowanej przez Poliszczuka odezwy II Wielkiego Zboru Ukrainskich Nacjonalistow, ktory odbyl sie w sierpniu 1939 roku w Rzymie: ... Ukraina dla Ukraincow! Nie pozostawic piedzi ziemi ukrainskiej w rekach wrogow i obcoplemiencow! (t. I), s. 150
Istnienie planow wywalczenia przez ukrainskie organizacje nacjonalistyczne jednolitego narodowosciowo panstwa ukrainskiego w drodze eliminacji nie-Ukraincow, w tym Polakow, zostalo udowodnione takze w:
• Partacz, Czeslaw; Lada, Krzysztof - Polska wobec ukrainskich dazen niepodleglosciowych w czasie II wojny swiatowej (Torun 2003), ss. 69-96, 277-99

[12] • Poliszczuk, Wiktor - Integralny nacjonalizm ... t. I (op. cit.), ss. 104-10
• Partacz, Czeslaw; Lada, Krzysztof - Polska wobec ukrainskich ... (op. cit.), ss. 78-82
Idee calkowitego wyniszczenia zywiolu polskiego propagowala w tym samym czasie, co UWO (wywodzaca sie z niej zreszta) Zachodnio-Ukrainska Organizacja Narodowo-Rewolucyjna. W pismie tej organizacji Ukrajinskyj Rewolucioner z pasja krytykowano zaprzepaszczenie w przeszlosci szansy zniszczenia Polakow i wzywano do naprawienia tego bledu w przyszlosci:
... Chmielnicki mial mozliwosc wyniszczenia Polaczkow na Ukrainie i w Galicji do nogi.
[mogl] ... zdusic wszelkie milosierdzie i uczucie i wyznaczyc granice Ukrainy na Wisloku.
... Miekkie serce, wspolczucie i sentyment nie pozwolily wielkiemu Hetmanowi dokonczyc swojego dziela, dlatego ze calkowicie nalezalo do cna wyniszczyc Polaczkow na Ukrainie.
... W najblizszej zbrojnej walce z lackim gnebicielem dewiza nasza powinno byc "smierc Lachom", i to w doslownym znaczeniu: kazdej lackiej duszy, jaka tylko odwazy sie przeciwstawic dazeniom narodu i narodowej wladzy.
• Partacz, Czeslaw; Lada, Krzysztof - Polska wobec ukrainskich ... (op. cit.), ss. 82-3

[13] Nacjonalisci ukrainscy uwazali za wroga inne narodowosci jako calosc, a nie jedynie przedstawicieli tych narodowosci, sprawujacych wladze. Do bezwzglednego niszczenia "wroga" zobowiazywal upowszechniany od 1929 roku tak zwany "dekalog nacjonalisty", bedacy ostrym przeciwienstwem dekalogu obowiazujacego chrzescijan. Przykazania, ktore wyparly chrzescijanskie normy z greckokatolickich i prawoslawnych dusz sprawcow pozniejszego ludobojstwa, brzmialy, miedzy innymi:
przykazanie 7 - Nie zawahasz sie dokonac najwiekszej zbrodni, jezeli tego wymagac bedzie dobro sprawy.
przykazanie 8 - Nienawiscia i podstepem bedziesz przyjmowac wrogow Twojej Nacji.
przykazanie 10 - Bedziesz dazyc do poszerzenia sily, chwaly, bogactwa i przestrzeni Panstwa Ukrainskiego nawet droga zniewolenia obcoplemiencow.
Przytaczaja je:
• Poliszczuk, Wiktor - Integralny nacjonalizm ... t. II (op. cit.), ss. 40-1
• Ibidem, t. IV (op. cit.), ss. 150-2, 291-2
• Partacz, Czeslaw; Lada, Krzysztof - Polska wobec ukrainskich ... (op. cit.), ss. 84-5, 87, 89

[14] Uzasadnieniem tego hasla mialo byc twierdzenie Michnowskiego o tym, ze ... tylko "jednoplemienne panstwo" jest w stanie zagwarantowac rozwoj duchowy i materialny dobrobyt.
• Partacz, Czeslaw; Lada, Krzysztof - Polska wobec ukrainskich ... (op. cit.), ss. 73-7
Nacjonalistyczna koncepcje jednolitego narodowosciowo panstwa ukrainskiego, a zwlaszcza amoralne metody osiagniecia tego celu, rozwinal teoretycznie Dmytro Doncow.
• Partacz, Czeslaw; Lada, Krzysztof - Polska wobec ukrainskich ... (op. cit.), s. 79

[15] Propaganda nienawisci i stosowania krwawych srodkow w realizacji ukrainskich aspiracji panstwowych byla saczona w materialach propagandowych OUN od poczatku lat trzydziestych (a wczesniej w materialach Ukrainskiej Organizacji Wojskowej), zatem ludobojstwo popelnione w latach czterdziestych bylo efektem tej dlugotrwalej pracy nacjonalistycznej, ktora porwala glownie mlodych ludzi. Przyklady okrutnej agitacji:
O, te chaty podpalic!
Dynamitu pod "Orleta" podlozyc!
...
Rozspiewamy sie piesniami i swieconymi nozami
Porachujemy sie z katami. (fragment wiersza z 1930 roku)
...
Kiedy nadejdzie ten nowy, wielki dzien, bedziemy bez litosci. Nie bedzie zadnego zawieszenia broni, nie powtorzy sie ani perejaslawska, ani hadziacka umowa - przyjdzie nowy Zelezniak, nowy Gonta. Nie bedzie milosierdzia ani dla wielkiego, ani dla malego, a poeta zaspiewa: '... i zarznal ojciec syna'. W wojnie trudno poznac winnego i niewinnego, czas jest tam drogi. (fragment artykulu z 1930 roku)
...
Wyrzniemy dzikie nasienie az do korzenia.
Wypalimy gadom wnetrznosci! (fragment wiersza-piosenki z 1932 roku)
...
... wielka czesc tych moskiewsko-polskich i innych przybledow osiadlych tutaj na Ukrainie zostanie materialnie i fizycznie wyniszczona juz w pierwszych chwilach rewolucji. (fragment z pracy Kwestia ziemska Mykoly Sciborskiego z 1939 roku)
• Partacz, Czeslaw; Lada, Krzysztof - Polska wobec ukrainskich ... (op. cit.), ss. 84-7

[16] Przebieg wydarzen na Wolyniu, zwiazanych ze zbrodnia ludobojstwa na Polakach, jest skrotem czesci podsumowujacej wyniki badan Wladyslawa Siemaszki i Ewy Siemaszko, zawierajacej opis zbrodni w 1721 jednostkach administracyjnych (miasta, miasteczka, osady, wsie, kolonie, futory, itp.) przedwojennego wojewodztwa wolynskiego.
• Siemaszko, Wladyslaw; Siemaszko, Ewa - Podsumowanie: zarys ogolny wydarzen na Wolyniu w latach 1939-1945; zbrodnie w liczbach - ustalenia i szacunki [w: Ludobojstwo dokonane ... (op. cit.), ss. 1033-90]
Uwzglednione zostaly tez nowe informacje, uzyskane po opublikowaniu przez autorow wymienionej pracy.

[17] W 1939 roku nacjonalisci ukrainscy dokonali co najmniej 155 aktow terroru wobec Polakow (rabunki, podpalenia, pobicia, usilowania zabojstwa) i co najmniej 1036-1136 morderstw.
• Siemaszko, Wladyslaw; Siemaszko, Ewa - Ludobojstwo dokonane ... (op. cit.), ss. 1034-6, 1038

[18] Cytat pochodzi z:
• Sprawozdanie Nr 1/43 (30 IV 1943) [w: Sprawozdania krajowe, Ministerstwo Spraw Wewnetrznych Rzadu RP, Londyn 1943]
Zrodlo to pozostaje w zbiorach prywatnych, zastrzezonych [znanych autorce].

[19] Wedlug zydowskiego badacza losow Zydow na Wolyniu, pogromy mialy miejsce w co najmniej trzydziestu osmiu miejscowosciach, w ktorych zostalo zamordowanych okoko 500 osob. Najokrutniejszy byl pogrom w Krzemiencu. Biorac pod uwage, ze ustalona liczba wynika z relacji nielicznych ocalalych Zydow wolynskich nalezy przyjac, ze pogromow bylo wiecej.
• Spector, Shmuel - The Holocaust of Volhynian Jews, 1941-1944 (Jerusalem 1990)
• Spector, Shmuel - Zydzi wolynscy w Polsce miedzywojennej i w okresie II wojny swiatowej (1920-1944) [w: Europa NIE prowincjonalna ... (op. cit.), s. 575]

[20] Z okolo 200 tysiecy Zydow zyjacych na Wolyniu, podczas likwidacji gett zamordowanych zostalo 150 tysiecy, a do konca wojny przezylo okolo 3500.
• Spector, Shmuel - Zydzi wolynscy ... (op. cit.), ss. 577-8

[21] W tym czasie OUN zintensyfikowala akcje propagandowa "Ukraina dla Ukraincow". We wsiach ukrainskich odbywaly sie zebrania "uswiadamiajace", ze dopoki choc jeden Polak bedzie na ukrainskiej ziemi, nie bedzie ukrainskiego panstwa. Zmiana atmosfery na wsi pod wplywem tej agitacji, narastanie nienawisci i coraz bardziej otwarte okazywanie wrogosci Polakom przez chlopow ukrainskich (czesto rowniez splamionych udzialem w holokaust), sa przekazane doskonale w:
• Grzesiakowa, Zofia - Miedzy Horyniem a Slucza (Warszawa 1992)

[22] Napady, w ktorych poczatkowo ginely pojedyncze osoby lub rodziny, byly prawdopodobnie testowaniem przez nacjonalistow ukrainskich reakcji Polakow, ich gotowosci do obrony i kontrakcji lub metoda na zastraszenie ludnosci polskiej - albo tez jednym i drugim.
• Siemaszko, Wladyslaw; Siemaszko, Ewa - Ludobojstwo dokonane ... (op. cit.), s. 1040

[23] • Brzeski, Jan; Rolinski, Adam [red.] - Archiwum Adama Bienia. Akta narodowosciowe (1942-1944) (Krakow 2001), s. 338

[24] • Siemaszko, Ewa - Ludobojcze akcje OUN-UPA w lipcu 1943 na Wolyniu [w: Konferencje IPN - Antypolska akcja OUN-UPA, 1943-1944. Fakty i interpretacje (Warszawa 2002), s. 64]

[25] • Ibidem, s. 72

[26] • Siemaszko, Wladyslaw; Siemaszko Ewa - Ludobojstwo dokonane ... (op. cit.), ss. 1045, 1048-9

[27] Fragment Meldunku Organizacyjnego nr 240 za okres od 1.IX.1944 do 29.II.1944 gen. Bora-Komorowskiego do Naczelnego Wodza.
• Armia Krajowa ... t. III (op. cit.), s. 349

[28] • Siemaszko, Wladyslaw; Siemaszko Ewa - Ludobojstwo dokonane ... (op. cit.), ss. 354-5, 357, 358, 378, 384-5, 761-2, 765-7, 758, 975-6

[29] • Ibidem, ss. 471-6, 907-10, 919-20, 934-5, 1054

[30] Szerzej o zagladzie niektorych wiekszych miejscowosci polskich:
• Siemaszko, Wladyslaw; Siemaszko Ewa - Ludobojstwo dokonane ... (op. cit.), ss. 204-8, 1131-2 (Lipniki w powiecie kostopolskim); ss. 284-93 (Huta Stepanska w powiecie kostopolskim); ss. 393-6 (Gaj w powiecie kowelskim); ss. 502-11 (Ostrowki w powiecie lubomelskim); ss. 513-21 (Wola Ostrowiecka w powiecie lubomelskim); ss. 738-42, 1213-9 (Parosla w powiecie sarnenskim); ss. 892-5 (Orzeszyn w powiecie wlodzimierskim); ss. 914-6 (Dominopol w powiecie wlodzimierskim); ss. 1128-9 (Janowa Dolina w powiecie kostopolskim)

[31] Zwodnicze zapewnianie o bezpieczenstwie znalazlo odzwierciedlenie nawet w bardzo powsciagliwych, przez wzglad na bezpieczenstwo, relacjach ksiezy wolynskich o wydarzeniach w ich parafiach w okresie wojny:
... Miejscowa ludnosc [parafii Ptycza i Pelcza w powiecie dubienskim - E.S.] zachecala do pozostania na miejscu katolikow, a pozniej sami przyczyniali sie do smierci ...
- donosil 11 sierpnia 1943 roku ks. dziekan Stanislaw Kuzminski, proboszcz parafii Dubno, biskupowi Adolfowi Szelazkowi, ordynariuszowi Diecezji Luckiej.
• Debowska, Maria [red.] - Materialy do dziejow ... (op. cit.), s. 82

[32] Fragment listu pracownika Polskiego Komitetu Opiekunczego (agendy Rady Glownej Opiekunczej) we Lwowie, do ktorego zglaszali sie uchodzcy z Wolynia i gdzie udzielano im roznorakiej pomocy oraz rejestrowano swiadectwa swiadkow o popelnionych zbrodniach.
• Kulinska, Lucyna - Dzieje Komitetu Ziem Wschodnich na tle losow ludnosci polskich Kresow w latach 1943-1947. Dokumenty i materialy zgromadzone przez dzialaczy i czlonkow KZW t. II (Krakow 2002), s. 802

[33] Powszechnosc okrucienstwa doprowadzila do zastraszenia ludnosci w takim stopniu, ze wiele ludzi zamierzalo, w razie ostatecznego zagrozenia, popelnic samobojstwo, byle tylko uniknac meczarni. Taki przypadek utrwalila Barbara Krawczyk, corka dowodcy odcinka Armatniow Obwodu AK Kiwerce w Okregu Wolyn, Mieczyslawa Targowskiego, w swym wspomnieniu, zatytulowanym Gorzki kraj lat dziecinnych, zamieszczonym w zbiorze Moje wojenne dziecinstwo t. II (Warszawa 1999), s. 108:
... Ciagle nasluchiwalam szczekania psow, skrzypienia wozow na drodze. Ciagle wydawalo mi sie, ze juz po nas ida. Uspokoilam sie dopiero, kiedy tata pokazal mi rewolwer i powiedzial: 'Nie boj sie. Bedziemy sie bronic.'
... Bylam juz matka dwuletniego synka, jak kiedys przy wigilijnym stole zaczelismy wspominac Wolyn. Przypomnialam tacie, jaka czulam sie przy nim bezpieczna od czasu, kiedy zobaczylam, ze jest uzbrojony. Wtedy tata powiedzial: 'Jak to dobrze, ze nie wiedzialas, ze w tym rewolwerze mialem tylko trzy kule: dla ciebie, matki i siebie, gdyby nas na tym strychu wykryto.
Wspomnienie to ilustruje dodatkowo stan uzbrojenia polskiej konspiracji, w ktorej dowodca posiadal zapas amunicji wystarczajacy jedynie na popelnienie samobojstwa, a nie na obrone.

[34] • Debowska, Maria [red.] - Materialy do dziejow ... (op. cit.), ss. 121-2
Podobne stwierdzenia znalezc mozna w liscie proboszcza parafii farnej we Wlodzimierzu Wolynskim, ks. Stanislawa Kobyleckiego do biskupa z 23 kwietnia 1943 roku: ... dookola duzo Polakow ginie, w kilku miejscach wymordowano cale rodziny i to w straszny, barbarzynski sposob. (s. 141), oraz w listach proboszcza parafii Dubno, ks. Stanislawa Kuzminskiego: ... W ptyckiej parafii zginelo smiercia meczenska ponad 200 osob, w pelczynskiej do 200 osob, w radowskiej 35 osob. (z 10 sierpnia 1943); ... Kto z parafian odwazy sie wyjechac kilka kilometrow z Dubna ginie smiercia meczenska. (z 14 pazdziernika 1943) - ss. 82, 84.

[35] Przyklad: wyjatek ze sprawozdania o sytuacji politycznej na Wolyniu Kazimierza Banacha, Wolynskiego Delegata Rzadu, z 7 pazdziernika 1943 roku, w ktorym ujeto ponadto wazna informacje o nasilonej i dlugofalowej zbrodniczej agitacji OUN:
... Od poczatku wojny prowadzona byla rowniez intensywna przeciwpolska agitacja. Kazdy nasz blad lub zmyslona niesprawiedliwosc sa w nieskonczonej ilosci form i sposobow rzucane w mase ukrainska celem podniecenia jej przeciw Polakom.
... Mordy dokonywane poczatkowo na pojedynczych jednostkach i rodzinach polskich przybraly od poczatku 1943 r. masowy charakter.
... Mordy polaczone sa z paleniem calych osiedli polskich i potwornym bestialstwem. Morduje sie cala ludnosc polska lacznie ze starcami, kobietami i dziecmi.
• Brzeski, Jan; Rolinski, Adam [red.] - Archiwum Adama ... (op. cit.), s. 338

[36] Juz w polowie 1943 roku "rzezie wolynskie" rozprzestrzenily sie na teren sasiednich wojewodztw poludniowych, obejmujac w 1944 roku takze Malopolske Wschodnia - identycznie w rozmiarach, przebiegu i metodach zbrodni, jak na Wolyniu. Na ten temat ukazalo sie kilka powaznych opracowan dokumentacyjnych. Z najwazniejszych:
• Kulinska, Lucyna - Dzieje Komitetu ... (op.cit.)
• Kulinska, Lucyna, Rolinski, Adam [red.] - Antypolska akcja nacjonalistow ukrainskich w Malopolsce Wschodniej w swietle dokumentow Rady Glownej Opiekunczej, 1943-1944 (Krakow 2003)
• Kulinska, Lucyna; Rolinski, Adam [red.] - Kwestia ukrainska i eksterminacja ludnosci polskiej w Malopolsce Wschodniej w swietle dokumentow Polskiego Panstwa Podziemnego, 1942-1944 (Krakow 2004)
• Komanski, Henryk; Siekierka, Szczepan - Ludobojstwo dokonane przez nacjonalistow ukrainskich na Polakach w wojewodztwie tarnopolskim, 1939-1946 (Wroclaw 2004)
• Siekierka, Szczepan; Komanski, Henryk; Bulzacki, Krzysztof - Ludobojstwo dokonane przez nacjonalistow ukrainskich na Polakach w wojewodztwie lwowskim, 1939-1947 (Wroclaw 2006)

[37] Pojecie genocidium atrox (ludobojstwo okrutne, okropne, dzikie, straszne) dla ludobojstwa polaczonego z najbardziej wyrafinowanymi torturami, stosowanymi z czystego sadyzmu, zostalo zdefiniowane przez Ryszarda Szawlowskiego i wprowadzone do terminologii w hasle "ludobojstwo" w:
• Encyklopedia Bialych Plam t. XI (Radom 2003), s. 174
Tematyke te porusza rowniez:
• Szawlowski, Ryszard - Rafal Lemkin (1900-1959). Polski prawnik, tworca pojecia "ludobojstwo" (Sprawy Miedzynarodowe - nr 2, Warszawa 2005), s. 103

[38] Twierdzenie autorow ukrainskich o tym, jakoby OUN-UPA wzywala Polakow do opuszczenia Wolynia, przyjmujac je za pewnik bez dokonania koniecznej weryfikacji (a przede wszystkim bez nie tylko poglebionych, ale jakichkolwiek badan wydarzen na Wolyniu) powielaja bezkrytycznie niektorzy autorzy polscy:
• Darski, Jozef - Towarzysze broni [w: Stosunki polsko-ukrainskie, 1917-1947. Od tragedii do wspolpracy (bmw. 1990)]
• Torzecki, Ryszard - Polacy i Ukraincy. Sprawa ukrainska w czasie II wojny swiatowej na terenie II Rzeczypospolitej (Warszawa 1993)
• Olszanski, Tadeusz - Historia Ukrainy XX w. (Warszawa bdw., lata 90-te)
Nieprzyjemnie uderza fakt, ze ci sami autorzy polscy rownoczesnie daja czytelnikowi do zrozumienia, ze mordowanie Polakow bylo niejako naturalna (usprawiedliwiona?) konsekwencja nie podporzadkowania sie przez nich rzekomym odezwom UPA - natomiast wysiedlenie Ukraincow w ramach akcji "Wisla", ktorego celem bylo odciecie UPA od oparcia w miejscowej ludnosci ukrainskiej po trzech latach usilowan zahamowania jej zbrodniczej dzialalnosci, okreslaja jako zbrodnie i niedopuszczalne naruszenie praw czlowieka.

[39] • Armia Krajowa ... t. III (op. cit.), s. 217

[40] Wedlug obliczen Polskiego Komitetu Opiekunczego we Lwowie, ktory gromadzil informacje o zbrodniach na Wolyniu od uciekinierow, do 1 sierpnia 1943 roku zginelo tam z rak OUN-UPA 58 000 Polakow.
• Kulinska, Lucyna - Dzieje Komitetu ... t. II (op. cit.), s. 802
Liczba ta nie obejmuje ofiar z nastepnego okresu, w ktorym zniwo zbrodni bylo najwieksze, miedzy innymi sierpnia 1943 roku.
Biorac pod uwage: z jednej strony fakt, ze obliczenia PKO Lwow mialy miejsce w trakcie zachodzacych wydarzen i nie moga byc calosciowe, z drugiej zas mozliwosc blednych danych i szacunkow, wydaje sie, ze liczba pomordowanych w listopadzie 1943 roku rzedu 50 000 jest bliska rzeczywistej.

[41] Przyklad: przedmiescia Kowla, Olyki, Lucka, Rownego, Wlodzimierza Wolynskiego, Ostroga.
• Siemaszko, Wladyslaw; Siemaszko, Ewa - Ludobojstwo dokonane ... (op. cit.), ss. 403-4, 583-4, 659-60, 725, 954-7, 986-7

[42] • Memorial w sprawie uchodzcow z Wolynia [w: Kulinska, Lucyna - Dzieje Komitetu ... (op. cit.), ss. 189-90]

[43] Tylko niewielu uchodzcom z Wolynia udalo sie urzadzic w nowych miejscach pobytu w znosnych warunkach. Polskie Komitety Opiekuncze znajdowaly nowe, tymczasowe miejsca zamieszkania w Generalnym Gubernatorstwie tylko dla malej czesci uchodzcow, przydzielajac ich do rodzin we wsiach, na przyklad w rejonie Lowicza, gdzie miejscowa ludnosc udzielila uchodzcom wyjatkowego wsparcia.
Oto, jak wspomina pobyt pod Lowiczem uchodzca spod Mizocza w powiecie zdolbunowskim:
... Po wielkich perypetiach we Lwowie, Krakowie, Warszawie nareszcie wies Bobrowniki, w powiecie lowickim.
... Dnia 10 pazdziernika 1943 roku przywieziono nas z gminy w Jamnie i zwalono do mieszkania Razumow.
... Serdecznosc Lowiczakow stopniowo pozwolila nam zapomniec koszmar przezyty na Wolyniu.
... Pierwsza kolacja wigilijna na tulaczce, w Bobrownikach, 1943 roku byla moze jedyna i niepowtarzalna w naszym zyciu.
... Serdecznosc Lowiczan w stosunku do nas byla wielka. Tak bym mogl to okreslic. Chcieli nam bezinteresownie pomoc na kazdym kroku zupelnie obcy mi ludzie, ktorzy ryzykowali w kazdej chwili glowa.
• Swiderski, Mieczyslaw - Wspomnienia z Wolynia (Gryfino 2004)
Tak szczesliwy obrot tragicznego polozenia niestety dotyczyl nielicznych, ktorzy uciekli spod banderowskiego noza i siekiery.

[44] • Rejonowy Pelnomocnik ds. Ewakuacji - Luck (Archiwum Akt Nowych [AAN] - sygn. 3, k. 53)

[45] Dokument tamtych czasow - karte ewakuacyjna rodziny Wladyslawa Junga z Lucka mozna znalezc w:
• Siemaszko, Ewa - Wolyn naszych przodkow. Sladami zycia - Czas zaglady. Album z okazji 60 rocznicy ludobojstwa dokonanego przez nacjonalistow ukrainskich OUN-UPA na ludnosci polskiej Wolynia wyd. II (Warszawa 2003), s. 189
Liczne adnotacje urzedowe na karcie wskazuja, ze ekspatrianci jechali do Polski okolo miesiaca, a nastepnie okolo pol roku byli przemieszczani z miejsca na miejsce, zanim przydzielono im stale miejsce pobytu.

[46] Dane zaokraglone z pracy:
• Siemaszko, Wladyslaw; Siemaszko, Ewa - Ludobojstwo dokonane ... (op. cit.), ss. 1038, 1045, 1051

[47] Dane zaokraglone z pracy:
• Siemaszko, Wladyslaw; Siemaszko, Ewa - Ludobojstwo dokonane ... (op. cit.), ss. 1038, 1040
Podane liczby ulegna w przyszlosci pewnym zmianom, poniewaz swiadkowie wydarzen wciaz przekazuja uzupelnienia, odkrywane sa nieznane wczesniej dokumenty. W swietle tych nowych materialow liczba zamordowanych w znanych obecnie miejscach, czasie i okolicznosciach, w ktorych doszlo do dokonania zbrodni, zmienia sie. Wzrasta tez liczba miejscowosci, co do ktorych uzyskano pewnosc, ze dokonano w nich mordow oraz rosnie liczba zamordowanych osob, znanych z nazwiska.

[48] Dane z pracy:
• Siemaszko, Wladyslaw; Siemaszko, Ewa - Ludobojstwo dokonane ... (op. cit.), ss. 1056-7
Podane w artykule ustalenia nie sa ostateczne, choc same rozmiary zbrodni i jej przebieg sa juz w zasadzie ostatecznie okreslone. W rezultacie jednak docierania do nowych materialow oraz zglaszania przez swiadkow wydarzen informacji uzupelniajacych przybywa, na przyklad, liczba ofiar znanych z nazwiska.
Zmieniaja sie tez inne parametry statystyki zbrodni, ktore w tym artykule jeszcze nie sa uwzglednione - przykladowo, od czasu opublikowania (2000) cytowanego Ludobojstwa... udalo sie wyjasnic co najmniej siedemnascie tak zwanych "bialych plam" - nieznanych dotad losow Polakow z kilkunastu zamieszkalych przez nich miejscowosci Wolynia.

[49] Jako przyklad nie nazywania rzeczy po imieniu nalezy, miedzy innymi, wskazac zaslugujaca na najwyzsza krytyke postawe pionu badawczego Instytutu Pamieci Narodowej (IPN), ktory nie jest w stanie przelamac sie i stosowac okreslenie "ludobojstwo" w odniesieniu do zbrodni wolynskiej.
Dowodem tej postawy sa chocby tytuly konferencji naukowej i pokonferencyjnego zbioru referatow [zob. przypis nr 24] - w obu wypadkach uzyto sformulowania "antypolska akcja OUN-UPA", zamiast wlasciwego w tym przypadku "ludobojcza akcja".
IPN nie wyrazil zgody na to, by w programie Konferencji tytul mego referatu zawieral termin "ludobójstwo" uzasadniajac, ze uczestniczacy w niej Ukraincy moga w protescie opuscic sale obrad (sic!). W wyniku stanowczej z mej strony argumentacji, IPN poczynil ustepstwo, zezwalajac na inny tytul mego referatu w materialach pokonferencyjnych - z wlasciwym terminem "ludobojstwo" dla okreslenia charakteru zbrodni [zob. przypis nr 24].
Zupelnie inaczej traktowane sa zbrodnie, popelnione na Wolyniu, przez pion scigania tego samego IPN, ktory jednoznacznie ocenia je jako zbrodnie ludobojstwa.

[50] Haslo "ludobojstwo" w redakcji Ryszarda Szawlowskiego:
• Encyklopedia Bialych Plam t. XI (op. cit.), s. 174

[51] • Siemaszko, Wladyslaw; Siemaszko, Ewa - Ludobojstwo dokonane ... (op. cit.)

[52] Ustepy pisma Instytutu Pamieci Narodowej, Oddzialowej Komisji Scigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu w Lublinie, z 3 marca 2005 roku (sygn. S.1/00/Zi) do Stowarzyszenia Upamietnienia Polakow Pomordowanych na Wolyniu w Zamosciu.

[53] Cechy te zostaly wyszczegolnione w syntezie wydarzen wolynskich, zawartej w:
• Szawlowski, Ryszard - Przedmowa [w: Ludobojstwo dokonane ... (op. cit.), ss. 11-14]
Prof. Szawlowski jest specjalista w zakresie prawa miedzynarodowego i nauk politycznych. Do jego zainteresowan badawczych nalezy tez analiza porownawcza przypadkow zbrodni ludobojstwa zaistnialych w roznych czesciach swiata.

[54] Nieco inaczej bylo w Malopolsce Wschodniej, gdzie obok ludobojstwa totalnego dochodzilo rowniez do aktow ludobojstwa selektywnego, na przyklad mordowanie wylacznie mezczyzn.

[55] Cytat z:
• Siemaszko, Ewa - Wspolne genocydalne losy Polakow i Zydow [w: Swiat NIE pozegnany / A word we bade no farewell. Zydzi na dawnych ziemiach wschodnich Rzeczypospolitej w XVIII-XX wieku (Warszawa-Londyn 2004), s. 879]

[56] • Partacz, Czeslaw; Lada, Krzysztof - Polska wobec ukrainskich ... (op. cit.)

[57] • Siemaszko, Ewa - Wspolne genocydalne losy ... (op. cit.), s. 880

[58] Notatka w prasie, wydawanej w Polsce przez mniejszosc ukrainska [tlumaczenie - E.S.]:
... W obwodzie wolynskim weterani Ukrainskiej Armii Powstanczej otrzymali status uczestnikow walki wyzwolenczej na rowni z weteranami Wielkiej Wojny Ojczyznianej. Takie postanowienie uchwalila 15 sierpnia br. sesja Obwodowej Rady ...
Od tej chwili weterani UPA beda otrzymywali przywileje, jakie odpowiadaja statusowi weterana Wielkiej Wojny Ojczyznianej.
(Nasze Slowo. Tygodnik ukrainski - nr 35/2508, Warszawa 28 sierpnia 2005), s. 7

[59] Szerzej, niz w niniejszym opracowaniu, omowiona jest sprawa samoobrony w:
• Siemaszko, Wladyslaw; Siemaszko, Ewa - Ludobojstwo dokonane ... (op. cit.), ss. 1064-78

[60] 22 kwietnia 1943 roku, w trzecim miesiacu masowych mordow na Wolyniu, komendant Okregu AK Wolyn, plk Kazimierz Babinski - Lubon, informowal Komendanta Glownego AK w meldunku sytuacyjnym nr 123, ze: ... cala istniejaca siec dowodztw PZP [czasowy kryptonim wewnetrzny AK - E.S.] zostala uzyta do organizacji i dowodzenia oddzialami samoobrony.
• Biblioteka Uniwersytetu Warszawskiego (Gabinet Rekopisow - sygn. 2131, k. 13-14)
Dokument reprodukowany w:
• Siemaszko, Wladyslaw; Siemaszko, Ewa - Ludobojstwo dokonane ... (op. cit.), ss. 1250-1
Tenze meldunek potwierdza ponadto, ze samoobrony powstawaly samorzutnie. Do podobnego stwierdzenia sklania takze analiza wspomnien uczestnikow samoobron.
Chociaz stwierdzenie Lubonia, ze cala kadra konspiracji wojskowej zaangazowala sie w tworzenie samoobrony, nastrajalo optymistycznie, liczba samoobron i ich rozmieszczenie w terenie swiadcza o tym, ze przygotowanych do tych zadan ludzi nie bylo wielu, a warunki dzialania nadzwyczaj ciezkie. Tylko te samoobrony, ktore okazaly sie organizacjami trwalymi, byly organizacyjnie powiazane z AK.

[61] Byly to: Mlynow, Kurdyban Warkowicki, Lubomirka, Klewan, Rokitno, Budki Snowidowickie, Osty.
• Siemaszko, Wladyslaw; Siemaszko, Ewa - Ludobojstwo dokonane ... (op. cit.), ss. 90-1, 107-8, 670-1, 686, 760, 768, 789

[62] • Ibidem, ss. 284-93,731-2

[63] Zarzadzenie o tworzeniu oddzialow zbrojnych zostalo wydane przez Komendanta Okregu AK Wolyn 17 maja 1943 roku.
• Armia Krajowa Lwow (AAN - sygn. 203/XV/41, k. 69)
Decyzja Delegatury odnosnie utworzenia oddzialu w powiecie lubomelskim znacznie pozniej, bo w lipcu 1943 roku.
• Siemaszko, Wladyslaw; Siemaszko, Ewa - Ludobojstwo dokonane ... (op. cit.), ss. 1173-4
Przyklad powiatu lubomelskiego ukazuje brak sprawnej wspolpracy miedzy konspiracjami: wojskowa i cywilna.

[64] • Banach, Kazimierz - Z dziejow Batalionow Chlopskich. Wspomnienia, rozwazania, materialy (Warszawa 1968)
W latach powojennych, autor byl dzialaczem PSL, PSL-Lewica, sekretarzem NK ZSL, poslem do Krajowej Rady Narodowej, poslem na Sejm i czlonkiem Rady Panstwa.

[65] Fakt istnienia Batalionow Chlopskich na Wolyniu rzeczowo podwaza byly szef Inspektoratu AK Luck, kpt. Leopold Swikla - Adam, w opracowaniu sporzadzonym pod wplywem lektury Z dziejow Batalionow Chlopskich ... Banacha, opublikowanym dopiero po latach.
• Swikla, Leopold (Adam) - O Przebrazu i o kilku innych sprawach (Biuletyn Informacyjny AK - nr 1 (85), Warszawa styczen-marzec 2005), ss. 11-35
Nalezy zgodzic sie z kpt. Swikla, ze przez wiele lat Polski Ludowej i PRL Armia Krajowa byla wymazywana z pamieci historycznej. I dodac do tego mozna, ze owczesny dzialacz polityczny Banach, jako "rzecznik sojuszu robotniczo-chlopskiego" zawlaszczyl osiagniecia AK dla wzmocnienia wizerunku BCh, co bylo zgodne z owczesnymi wymogami ideologicznymi i stanowilo "zadoscuczynienie" za jego prace w czasie wojny, jako przedstawiciela rzadu londynskiego.

[66] • Gmitruk, Janusz; Matusak, Piotr; Wojdylo, Witold - Bataliony Chlopskie 1940-1945 (Warszawa 1987), s. 376
Wszystkie, zreszta dosc skape, informacje dotyczace BCh na Wolyniu, znajdujace sie w tej monografii, pochodza od Kazimierza Banacha.

[67] • Siemaszko, Wladyslaw; Siemaszko, Ewa - Ludobojstwo dokonane ... (op. cit.), ss. 522, 1174

[68] • Ibidem, s. 1174

[69] Ten XVII-wieczny sposob wykonywania egzekucji byl tez jednym z barbarzynstw, sankcjonowanym w wieku XX przez integralny nacjonalizm ukrainski dla osiagniecia ostatecznego celu - Niezaleznej Ukrainy.

[70] • Siemaszko, Wladyslaw; Siemaszko, Ewa - Ludobojstwo dokonane ... (op. cit.), ss. 383, 1139
Dodac trzeba, ze niezaleznie od Delegatury Rzadu, rozmowy pojednawcze podejmowaly bez powodzenia osrodki samoobrony, a nawet lokalni dowodcy OUN-UPA - ci ostatni w celu uspienia czujnosci Polakow, podporzadkowania ich sobie i ulatwienia wymordowania.
• Ibidem, ss. 202, 203, 293-4, 359, 360, 615, 652, 968-9

[71] • Brzeski, Jan; Rolinski, Adam [red.] - Archiwum Adama ... (op. cit.), ss. 107-13
Czyz, na przyklad, mozna bylo sie spodziewac, ze na masakrujacych polskie dzieci, kobiety, starcow - i uzasadniajacych te zbrodnie przypowiescia ewangeliczna o oddzielaniu kakolu od pszenicy - zrobi wrazenie przepiekne motto o milosci, zaczerpniete ze wstepu do aktu Unii w Horodle z 1413 roku?

[72] Dokument ze zbiorow rodziny powiatowego delegata Rzadu RP w Horochowie, Antoniego Gasiorowskiego (ps. Roch) [kserokopia w posiadaniu autorki]

[73] Wedlug dokumentu sowieckich organow bezpieczenstwa (Ludowego Komisarza Bezpieczenstwa Panstwowego NKGB USSR) z 3 czerwca 1944 roku, do tego dnia w dwoch okregach, rowienskim i wolynskim (z wylaczeniem powiatu krzemienieckiego), NKGB aresztowalo 1504 Polakow.
• Instytut Pamieci Narodowej (Archiwum - sygn. U/I/463/F, k. 80-1)